پیرامتنیت چیست و چه اهمیتی در انتشار کتاب دارد؟

پیرامتن چیست

 

اگر شما هم جزو آن دسته از مترجم‌ها، ویراستاران یا ناشرانی هستید که فقط به فکر ترجمه و ویرایش متن کتاب، هزینه‌های کاغذ و چاپ یا تصویر جلد آن هستید، باید بگویم که خواندن این مقاله برایتان از نان شب هم واجب‌تر است، چراکه با دانستن عناصر پیرامتنی و تعریف پیرامتنیت، قطعا خواهید توانست فروش کتاب خود را چندین برابر کنید و هم به شهرت بیشتری در بین جامعه مخاطب خود برسید و هم سود بیشتری از فروش کتاب به دست آورید.

از آن‌جا که موضوع پایان‌نامه دوره ارشد من در باب پیرامتنیت در حوزه کودک و نوجوان بود، متوجه شدم که بسیاری از ناشرها و مترجم‌ها اهمیت عناصر پیرامتنی را نمی‌دانند و حتی برای برخی از آن‌ها باید توضیح داد که پیرامتنیت چیست و چرا باید به آن اهمیت داد، به همین خاطر در این مقاله می‌خواهم خلاصه‌ای از آن‌چه که در پایان‌نامه‌ام نوشته‌ام را برایتان بازگو کنم و شما را با این عنصر اثربخش در فروش کتاب آشنا سازم.

فراموش نکنید که انتشار چنین مقالاتی بین دوستان مترجم و ناشرتان کمک می‌کند که اثربخشی فعالیت‌های خود را چند برابر کنند و فرهنگ کتاب‌خوانی را با انتشار کتاب‌های بهتر اعتلا بخشند.

 

پیرامتنیت چیست؟

واژه پیرامتنیت یا پیرامتن (Paratexte) را اولین بار ژرار ژنت (Gerard Genette) نظریه‌پرداز ادبی در سال 1987 در کتاب خود Seuils  یا همان «آستانه‌ها» استفاده کرد.

به نظرم می‌رسد که ژنت به این دلیل آستانه‌ها را چنین نام‌گذاری کرد که عناصر پیرامتنی آستانه ورود مخاطبان به یک کتاب هستند و اگر در آستانه ورود دروازه کتاب به درستی رویشان باز نشود هیچ‌گاه وارد کتاب نخواهند شد.

پیرامتنیت از نظر ژنت بخشی از کتاب است که وجودش برای کتاب حیاتی است و از جمله مشخصه‌های جانبی کتاب به شمار می‌رود که برای تکمیل، تزئین یا معرفی استفاده می‌شود.

اگر بخواهم ساده‌تر پیرامتن را تعریف کنم باید بگویم که پیرامتن در واقع همان ویترین کتاب است، همان بخش ضروری و حتمی که در همه کتاب‌ها باید وجود داشته باشد، همان بخشی که اولین مواجهه مخاطب با کتاب را می‌سازد. دقیقا مانند ویترین فروشگاهی که به مشتریان می‌فهماند در این فروشگاه چه چیز انتظارشان را می‌کشد.

 

عناصر پیرامتنی چه هستند؟

ژنت فرم‌های مختلفی از پاراتکست یا پیرامتنیت را از منظر مشخصات پیرامونی بررسی می‌کند، او پیرامتن را از نظر زمانی، مواد و متریال، وضعیت ارتباطی و اجتماعی و وضعیت کاربردی به دو عنصر اصلی تقسیم می‌کند.

  • عناصر بیرونی متن (epitexte): عناصر بیرونی متن عناصری هستند که مستقیما در کتاب وجود ندارند اما به فروش بسیار کمک می‌کنند. مثلا شیوه تبلیغات کتاب، نوع ارسال آن، مصاحبه‌های شکل گرفته پیرامون آن، وبسایت نویسنده و مترجم، نامه‎‌ها و تحلیل‌های انتقادی، وبینارها یا نظراتی (Review) که از دیگران دریافت می‌کند از جمله عوامل بیرونی متن در پیرامتن آن کتاب محسوب می‌شوند.
  • عناصر درونی متن (peritexte): عناصر درونی متن را می‌توانید در خود کتاب هم مشاهده کنید. از جمله عناصر مهم پیرامتنی که درون متن وجود دارند می‌توان به تیترها، جلد کتاب، پیشگفتار و مقدمه اشاره کرد.

ژنت در تعاریف خود پیرامتن را به گروه‌های دیگری هم تقسیم می‌کند اما به این نکته تاکید دارد که «پیرامتن خودِ متن است، با این‌که متن نیست اما در واقع بخشی از متن است»؛ یعنی ژنت معتقد است که پیرامتن مبحثی فرعی نیست و باید به آن به اندازه خود متن نیز اهمیت بدهیم.

او مسئولیت درست نگریستن به پیرامتن را متوجه نویسنده، ویراستار، ناشر می‌داند،  البته که در این میان سهم مترجم را نیز هم نباید نادیده بگیریم.

بر اساس سهم هریک از این افراد در شکل‌گیری بهتر پیرامتن کتاب، من مسئولیت عناصر درونی متن هر کتاب را چنین تقسیم می‌کنم:

  • مسئولیت تیم تالیف (پیرامتن تالیفی): پیرامتن مولفی طبق نظر ژنت، گونه‌ای از پیرامتن درون متنی است که مستقیما توسط نویسنده یا مولف اثر نوشته شده است و مترجم هم مسئول ترجمه آن با حفظ وفاداری است. از انواع پیرامتن مولفی می‌توان به تیترها، تقدیم‌نامه‌ها، تصاویر، پیشگفتارها، تیترهای درونی و یادداشت‌های نویسنده اشاره کرد.
  • مسئولیت تیم انتشارات (پیرامتن ناشری): ژنت معنقد است که مجموعه کتاب یا همان کلکسیون هر کتاب، نشانگر تعلق هر کتاب به «یک نوع یا ژانر مخصوص است: ادبیات فرانسه یا ادبیات خارجه، تاریخی یا فلسفی و غیره». هر مجموعه از نظر ظاهری، ابعاد مشابه، طرح جلد و عطف جلد مشابهی دارد. وجود مجموعه‌ای منسجم باعث نظم بخشیدن به کتب چاپ شده ناشر و در نتیجه جذب بیشتر خواننده می‌شود. فرمت، جمع‌آوری مجموعه کتاب، صفحه تیتر، تیراژ، جلد، ملحقات و یادداشت ناشر از جمله عناصر پیرامتنیت درونی محسوب می‌شوند.
  • مسئولیت مترجم (پیرامتن مترجمی): در ترجمه معمولا مترجم تنها جایی که اجازه ورود و افزودن مطلبی به جز مطالب نویسنده اصلی دارد، یادداشت‌های پاورقی و یادداشت مترجم به عنوان پیشگفتار است. مترجم با افزودن توضیحات و پاورقی‌ها کمک می‌کند که متن برای مخاطب واضح‌تر شود.

چرا عناصر پیرامتنی مهم هستند؟

از زمانی‌که ژنت درباره کاربرد بسیار زیاد عناصر پیرامتنی در زمینه‌های دانشگاهی و آکادمیک سخن به میان آورده است، کاربردهای این تئوری در دیگر زمینه‌ها هم خود را نشان داده است و متخصصان هر حوزه برای بهبود خوانش رسانه‌ها از این مفهوم استفاده کرده‌اند.

مفهوم پیرامتنیت در حوزه بازی‌های ویدئویی، فیلم‌ها، دی‌وی‌دی‌ها، متن‌های دیجیتال، فن فیکشن‌ها یا ادبیات طرفداری نیز بسیار طرفدار پیدا کرده است.

البته باید این را هم بگویم که با وجود اهمیت پیرامتنیت در رسانه، متاسفانه هنوز در ایران این مسئله جا نیفتاده است و در محیط‌های دانشگاهی و آموزشی نیز توجهی به آن نمی‌شود!

عناصر پیرامتنی به خواننده کمک می‌کنند که به شیوه‌ای انتقادی فکر کنند و در حین مطالعه یک کتاب بتوانند مهارت‌های حل مسئله، درک رسانه و خوانش اطلاعاتی خود را توسعه دهند و هم با خواندن بیشتر درگیر شوند و هم با موضوع اصلی نوشته تعامل بیشتری برقرار کنند.

به کمک عوامل پیرامتنی، شما بهتر به اعتبار کتاب پی می‌برید و راحت‌تر می‌توانید به قصد و نیت نویسنده هم پی ببرید و سواد و دانش نویسنده را هم بهتر می‌توانید ارزیابی کنید.

اجازه دهید تا با مثالی درباره اهمیت در نظر گرفتن عناصر پیرامتنی بیشتر سخت بگویم. فرض کنید می‌خواهید کتاب شعر حافظی را خریداری کنید. به کتابفروشی می‌روید و از میان انواع کتاب‌های ترجمه و منتشر شده می‌خواهید یکی را انتخاب کنید، انتخابتان کدام یک از این کتاب‌هاست؟

  • کتاب قطع جیبی با جلد کاغذی و طراحی ساده سفید که روی جلد نوشته شده «شعر حافظ»
  • کتاب قطع رقعی با جلد گالینگور و چرمی با حکاکی طلایی عنوان »کتاب شعر استاد حافظ»

به احتمال زیاد شما هم مثل من به گزینه اول فکر می‌کنید چراکه برازنده این کتاب، جلدی ارزشمند و نفیس با طراحی خاص و شکیل است.

حالا فرض کنید قصد دارید ترجمه مجموعه کتاب هری پاتر را برای فرزند نوجوانتان خرید کنید، قطعا نظر شما به سمت کتابی جلب می‌شود که به صورت مجموعه و کلکسیون، همه کتاب‌ها با شکلی واحد و منظم چاپ شده‌اند. همچنین در مورد این کتاب احتمالا به دنبال جلد چرمی هم نخواهید بود، احیانا به داخل کتاب سری خواهید زد و کمی از ترجمه آن را خواهید خواند. اگر ترجمه‌ها از نظرتان قابل فهم بودند و عناصر متنی به درستی کنار هم جای گرفته بودند، آن مجموعه را خرید خواهید کرد.

بنابراین از نظر من همه خواننده‌های کتاب خواه ناخواه به این عوامل پیرامتنی در خرید کتاب دقت می‌کنند و چه خوب می‌شود اگر روزی کتاب‌های درسی و آموزشی نیز همگام با این عناصر بتوانند قدم بردارند و خوانش مخاطبانشان از کتاب‌ها را بهبود بخشند.

 

تاثیر عناصر پیرامتنیت بر افزایش فروش کتاب

سری به آمارهای کتاب‌های فروخته شده‌تان بزنید، نگاهی به کتاب‌هایی که خریده‌اید بیاندازید، کدام کتاب‌ها فروش بیشتری داشته‌‌اند؟

کتاب‌هایی که هم عناصر درونی متن و هم عناصر بیرونی متن را دیده‌اند و آن را به خوبی درک کرده‌اند جزء کتاب‌های پرفروش دنیا هستند.

احتمالا تاکنون فیلم ارباب حلقه‌ها یا Lord of the Rings را دیده‌اید یا درباره آن شنیده‌اید. جالب این‌جاست که بدانید رونالد تولکین کتاب ارباب حلقه‌ها را در سال 1968 برای اولین بار منتشر کرد و از همان ابتدا طرفداران بسیاری پیدا کرد، این کتاب این روزها به عنوان اولین کتاب پرفروش دنیا معرفی شده است.

مجله خبری رویترز به نقل از مدیر انتشارات هارپر کولینز می‌گوید که این کتاب در مجموع 150 میلیون نسخه در سراسر دنیا فروخته است. او می‌گوید از این تعداد، 50 میلیون نسخه از کتاب پس از انتشار سریال ارباب حلقه‌ها در سال 2001 به فروش رسید.

جای تعجب ندارد که فروش یک کتاب با تبدیل شدن آن به فیلم یا سریالی می‌تواند نقطه اوج خود را تجربه کند. فیلم‌ها و سریال‌های ساخته شده از یک کتاب به نوعی پیرامتن بیرونی آن کتاب محسوب می‌شوند.

این تجربه را می‌توان در فروش کتاب‌های آمازون نیز به خوبی دید. کتاب‌هایی که بازخوردهای زیادی گرفته‌اند، Reviewهای ثبت شده زیادی دارند و در سراسر دنیای وب برایشان ویدئوهای انتقادی و تحلیلی ساخته شده است جزو کتاب‌های پرفروش به حساب می‌آیند.

در مبحث پیرامتن درونی  می‌خواهم به چند عامل مهم اشاره کنم که Burcu Yucesoy در مقاله موفقیت در کتاب‌ها: رویکردی بر اساس داده‌های بزرگ کتاب‌های پرفروش درباره آن حرف زده است، از جمله این عوامل می‌خواهم به این موارد اشاره کنم:

 

  1. موضوع کتاب

بر اساس پرسشنامه‌ای در سال 2015 که توسط استاتیستا منتشر شده است، از میان کتاب‌های داستانی، کتاب‌های مرتبط با ژانر وحشت، تخیلی و جنایی بیشترین فروش را در آمریکا داشته‌اند.

نمودار فروش کتاب در آمریکا

در بین کتاب‌های غیرداستانی نیز، حدود 33 درصد از آمریکایی‌ها در این نظرسنجی به ژانر تاریخی علاقه نشان داده‌اند و 31 درصد آن‌ها به کتاب‌های بیوگرافی و خاطرات علاقه‌مند بوده‌اند.

نمودار فروش کتاب در آمریکا

 

  1. زمان انتشار کتاب

بر اساس یافته‌های این مقاله، کتاب‌هایی که توانسته‌اند در سال اول انتشار خود فروش خوبی را تجربه کنند، توانسته‌اند به موفقیت بازاریابی برسد. نظرسنجی‌ها نشان داده که کتاب‌هایی که در سال اول توانسته‌اند بین 10 هزار تا 100 هزار نسخه به فروش برسانند به کتاب‌های پرفروشی تبدیل شده‌اند. البته می‌دانم که این آمار برای ایران عددی بسیار کمتر است و احتمالا اگر کتابی بتواند در سال اول 1000 نسخه به فروش برساند به کتابی پرفروش تبدیل خواهد شد. زمان تبلیغات کتاب و انتشار آن هم البته بسیار مهم است. مثلا آمریکایی‌ها در زمان تعطیلات بیشتر کتاب می‌خوانند. احتمالا این میزان در بین ایرانی‌ها هم در زمان تعطیلات عید نوروز افزایش می‌یابد بنابراین منطقی به نظر می‌رسد که زمان اجرای کمپین‌های تبلیغاتی بیشتر به قبل از زمان تعطیلات منعطف شود تا میزان فروش بیشتری در متوجه کتاب شود.

 

  1. نویسنده و مترجم کتاب

همه می‌دانیم که نویسنده کتاب در معروف شدن آن چقدر اهمیت دارد. برای یک نویسنده همین کافیست که برای یک بار نامش به عنوان نویسنده کتابی پرفروش عنوان شود، آن وقت تا سال‌ها از آن اعتبار می‌تواند استفاده کند. در کنار نام نویسنده باید نام مترجم کتاب را هم مهم دانست، این‌که مترجم کتاب چقدر در جامعه شناخته شده است و چقدر روی پرسونال برند خود کار کرده است نیز مهم است. همین‌جا بد نیست توصیه‌ای به مترجم‌های تازه‌نفس کنم که اگر می‌خواهند نامشان در بین مترجم‌های برتر و شناخته شده حوزه کتاب آورده شود لازم است روی برند شخصی خود کار کنند و مهارت‌های خود در ترجمه را بهبود دهند.

 

  1. جلد کتاب

جلد کتاب به عنوان اولین ابزار بازاریابی کتاب به حساب می‌آید. جلد کتاب اولین جایی است که مخاطب با کتاب شما برخورد می‌کند و نظر مخاطب را جذب یا دفع می‌کند. هیچ‌کس نمی‌تواند تاثیر جلد کتاب بر فروش آن را نادیده بگیرد. جلد کتاب داستان کتاب را بیان می‌کند، برند نویسنده را نشان می‌دهد و نشان‌دهنده ژانر کتاب است. جلد کتاب باید مطابق با توضیحات متن و انتظارات مخاطب از آن ژانر باشد. استفاده از تصاویر، تایپوگرافی صحیح، سادگی و جذابیت از اصول اولیه طراحی جلد کتاب است.

 

  1. ترجمه و توضیحات

من جزو کسانی هستم که به محض بازکردن یک کتاب حتما چند صفحه‌ای از آن را می‌خوانم تا ببینم آیا به اندازه کافی، متن روان ترجمه شده است یا نه. آیا پاورقی‌ها به اندازه کافی بیان‌گر و واضح‌کننده متن اصلی هستند یا نه. آیا پیشگفتار و ایندکس‌ها به درستی ترجمه شده‌اند یا نه. چقدر طراحی داخلی کتاب به کتاب اصلی نزدیک است و چقدر با خواندن ترجمه کتاب می‌توانم منظور نویسنده اصلی را به درستی متوجه شوم. قطعا شما هم می‌توانید درک کنید که ترجمه صحیح یک کتاب و ایجاد حس خوب برای خواننده چقدر می‌تواند در بازاریابی دهان به دهان کتاب و دریافت بازخوردهای مثبت در فضای مجازی موثر باشد.

 

حرف آخر من

در بحث انتشار، ترجمه یا تالیف کتاب، عنصر مغفول واقع‌شده در بین ناشران و مترجمان، پیرامتنیت یا پاراتکست بیش از هر چیز دیگر به چشم می‌خورد. شاید برخی دلیل نپرداختن به این موضوع را گرانی کاغذ و مشکلات چاپ کتاب در ایران بدانند، اما به نظرم این بهانه‌ای بیش نیست چراکه حتی می‌توان عناصر پیرامتنی را در کتاب‌های الکترونیکی و دیجیتال پیاده کرد و از نظر فرهنگی خوانشی بهتر برای مخاطبان انواع کتاب‌ها فراهم کرد.

توصیه من به مترجم‌ها این است که در ترجمه کتاب حتما به عناصر پیرامتنی پایبند باشند چراکه با پایبندی به این عناصر می‌توانند کیفیت ترجمه خود را بهبود بخشند و در نهایت به عنوان مترجمی پایبند و وفادار به کتاب اصلی و فرهنگ مقصد شناخته شوند. این را فراموش نکنید که ترجمه کتاب به شیوه‌ای کاملا مبدا محور نه تنها به ضرر شما تمام خواهد شد بلکه مخاطب هم نمی‌تواند با کتاب ارتباطی مناسب برقرار کند.

توصیه دیگرم برای ناشران کتاب است که با در نظر گرفتن عوامل پیرامتنی در انتشار کتاب و اهمیت دادن به حق کپی رایت می‌توانند بنیه‌ای قوی‌تر برای فرهنگ کتابخوانی در کشورمان ایجاد کنند. همچنین ناشران باید پیش از انتشار کتاب برنامه توزیع و ترویج خود را به طور کامل آماده کرده باشند و استراتژی‌های فروش و بازاریابی کتاب را به درستی بررسی کرده باشند تا بتوانند به اهداف تجاری خود نیز دست یابند.

ویراستاران نیز در این هدف بزرگ نقشی تعیین‌کننده خواهند داشت چرا که ویراستار می‌تواند به خوبی درک کند که در کدام قسمت از متن ارتباط خواننده با متن و پیرامتن قطع شده است و اوست که می‌تواند این طناب گسسته را دوباره به هم پیوند زند.

برای آشنایی بیشتر با من، «درباره من» را بخوانید و در قسمت کامنت‌ها بگوئید چقدر خرید کتاب‌هایی با پیرامتن خوب برایتان مهم است و اگر احیانا انتشاراتی را می‌شناسید که کتاب‌های با پیرامتن خوب منتشر می‌کند هم نامش را برایم بنویسید.

از شما می‌خواهم با انتشار این مطلب با نام و نشانی من، برای دوستان و آشنایان خود در شبکه‌های اجتماعی باعث افزایش و بهبود فرهنگ تولید و انتشار کتاب‌های مفیدتر و قابل فهم‌تر شوید.

فائزه تاج‌آبی
2 شهریور 1400
دیدگاهتان را بنویسید